Trang chủ / Chi tiết bài viết

Hoạt động Đua thuyền  (Thứ hai | 24/10/2011 )

hanhthien.net - Đua thuyền trải là hoạt động thể thao, nội dung hấp dẫn nhất lễ hội chùa Keo Hành Thiện. Đua thuyền ở Hành Thiện khác biệt về con thuyền, cách thức vận hành và tổ chức cuộc đua; nổi trội về tốc độ và thời gian đua thuyền so với đua thuyền ở các điạ phương khác trong cả nước. Thời thịnh nhất, những năm đầu thập kỷ 40 thế kỷ XX, Hành Thiện có 21 thuyền trải của 21 phe thuộc 3 giáp:


Đua Thuyền (Bơi Trải) trong sông con ở Hội Chùa Keo Làng Hành Thiện. Ảnh: Vũ Quang Thành

- Giáp Bắc có 7 phe: Bắc Nhất, Bắc Nhì, Bắc Ba, Bắc Tư, Bắc Ngũ, Bắc Lục, Bắc Thất.
- Giáp Đông có 4 phe: Đông Nhì Cựu, Đông Nhì Tân, Đông Ba, Đông Tư.
- Giáp Nam có 10 phe: Nam Nhất, Nam Nhì Tiền, Nam Nhì Nội, Nam Nhì Trung, Nam Nhì Hữu, Nam Ba, Nam Tư, Nam Ngũ Chính, Nam Ngũ Phúc và Nam Tân (Nam Tân Tích).

“Phi trải bất thành phe”. Phe đông nhất đã tự giải tán vì không còn thuyền trải do hoả hoạn mà không đóng được trải mới. Những phe mới ra đời do đóng thêm được trải như phe Đông Nhì Cựu chia thêm phe Đông Nhì Tân; hai phe Nam Nhì Trung và Nam Nhì Hữu tách ra từ phe Nam Nhì Tiền; phe Nam Tân (Tân Tích) tách ra từ phe Nam Nhì Nội; phe Nam Ngũ Phúc từ phe Nam Ngũ Chính tách ra. Số thuyền trải giảm dần do chiến tranh và do cũ nát không có điều kiện sửa chữa phục hồi. Quân Pháp đốt cháy trải phe Nam Nhì Nội và trải phe Nam Tư năm 1949. Làng phá trải phe Đông Ba cũ nát lấy gỗ sửa cổng và sân chùa năm 1960. Phe giáp tan rã vì không còn ruộng, hết nguồn tài chính để duy trì hoạt động và bảo dưỡng thuyền trải nên làng đã trao thuyền trải cho các xóm từ năm 1961.

- Xóm 1 nhận trải phe Đông Nhì Cựu
- Xóm 2 nhận trải phe Bắc Nhì
- Xóm 3 nhận trải phe Bắc Thất
- Xóm 4 nhận trải phe Bắc Ngũ
- Xóm 5 nhận trải phe Nam Ngũ Phúc
- Xóm 6 nhận trải phe Bắc Tư
- Xóm 7 nhận trải phe Nam Ba
- Xóm 8 nhận trải phe Bắc Lục
- Xóm 9 nhận trải phe Nam Nhì Trung
- Xóm 10 nhận trải phe Nam Nhì Hữu
- Xóm 11 nhận trải phe Bắc Nhất
- Xóm 12 và 13 chung trải phe Bắc Ba
- Xóm Chùa Ngoài nhận trải phe Đông Nhì Tân
- Xóm Chùa Trong nhận trải phe Nam Nhất
- Xóm Nội Khu nhận trải phe Đông Tư
- Hợp tác xã dệt Hành Thiện nhận trải phe Nam Ngũ Chính.

Xóm 14 không nhận trải nào vì quá ít dân. Phải bỏ không hai trải của phe Nam Nhì Tiền và Nam Tân đã xuống cấp nhiều nhất rồi phá bỏ để lấy gỗ sửa các trải khác vào năm 1982. Trải phe Nam Ngũ Chính cũng phải chịu số phận đó vào năm 1991 sau khi hợp tác xã dệt Hành Thiện giải tán, bỏ rơi trải đã xuống cấp nhiều. Từ đó Hành Thiện còn 15 thuyền trải đều đã qua tu bổ chủ yếu vá trát và sơn. Có mấy trải sửa chữa lớn phải tháo dỡ thuyền, nối ghép ván hoặc thay 1 vài ván thuyền, sơn trát lại. Trải xóm 7 sửa năm 2000, trải xóm 3 sửa năm 2002, trải xóm 11 sửa năm 2003 và trải xóm 4 sửa năm 2004. Qua nhiều lần sửa chữa lớn nhỏ, trừ trải phe Bắc Tư (xóm 6) còn nguyên mẫu xưa, các trải khác đều đã thu hẹp lòng thuyền 1 vài cm và bào mòn ván thuyền vài ba mi li mét. Thuyền nhẹ bơi nhanh hơn trước trong điều kiện gió lặng, sóng yên nhưng khi gặp sóng gió to lũ lớn chảy siết thì trải nhẹ khó bơi tiến chậm. Người ta phải bỏ túi cát xuống thuyền nhưng hiệu quả hạn chế. Tuy nhiên hội thi bơi trải vào cuối mùa mưa lũ nên ít gặp sóng gió to. Ngoài 15 thuyền trải, Hành Thiện còn 1 thuyền cò cốc cũng mới được đại tu năm 2004. Chi phí sửa chữa lớn từ 7 triệu đến 15 triệu đồng mỗi thuyền tuỳ theo mức độ và thời gian sửa chữa, giá cả năm sau cao hơn năm trước. Nguồn tài chính sửa thuyền trải tổng hợp từ 3 phía: Hội Đồng Hương Hành Thiện tại Hoa Kỳ tài trợ, Ban quản lý di tích lịch sử văn hoá chùa Hành Thiện trợ giúp và dân xóm đóng góp.

Thuyền trải Hành Thiện hình thoi dài 12m chia 5 khoang, khoang giữa sâu và rộng nhất (mạn cao 40cm, rộng 120cm trên mặt và 90cm dưới đáy). Thuyền vuốt hẹp và nông dần về hai phía mũi và đuôi thuyền. Mũi thuyền bằng mạn rộng 50cm, dài 55cm (kẻ cả khớp nối 5cm) bằng gỗ dổi hoặc gỗ sung 4 lớp dán keo chéo chiều thớ gỗ, trạm hoa cúc vàng ở trên mặt, bịt sắt thạch đồng ở đầu mũi thuyền dày 5cm. Mũi thuyền lắp ráp với thuyền bằng hai móc và 1 hoặc 2 thanh giằng bằng sắt rất chắc chắn, chịu được sức người dẫm đạp và va đập mạnh mà tháo lắp dễ dàng. Mặt dưới mũi thuyền luôn nổi vượt khỏi mặt nước kể cả khi chịu tải. Đuôi thuyền hẹp nhất, chỉ còn 33cm, hai bờ mạn đuôi thuyền nhô cao, lượn tròn gọi là tai tượng (tai voi); Hai bên tai tượng ghi tên phe xóm bằng sơn vàng. Trừ mũi thuyền còn cả thân thuyền chỉ có 5 tấm ván cấu kết nhau, tấm ván giữa đáy và hai ván mạn chạy suốt cả chiều dài thân thuyền 11,5m. Phần lớn thuyền trải bằng gỗ vàng tâm, mấy trải bằng gỗ dổi gỗ găng, tất cả đều sơn đen mài bóng cả hai mặt ngoài và trong thuyền, viền son tươi mạn thuyền. Thuyền trải có 1 mái lái và 9 mái chèo, tên gọi từ mũi xuống đuôi thuyền lần lượt là: Phách nhất, phách nhì, phách ba, mái tư, mái năm, mái sáu, đốc ba, đốc nhì, đốc nhất. Mái lái dài 4,5m; Các mái chèo dài ngắn khác nhau tuỳ vị trí: mái sáu (lòng nước) dài nhất là 3,6m, phách nhất ngắn nhất 2,8m. Các mái chèo lái bằng gỗ gội nếp giẻo và nhẹ, neo buộc bằng quai chèo và cặp chèo cắm so le hai bên mạn thuyền, có thể tháo lắp dễ dàng.
Đua thuyền trải là nội dung không bao giờ thiếu trong lễ hội hành thiện, còn thêm 4 cuộc đua thuyền ngoài kỳ lễ hội trên sông nhà và trên sông địa phương khác, gây ấn tượng mạnh, được hoan nghênh cổ vũ nhiệt liệt khi đó và thích thú nhắc lại mãi về sau.

- Đầu năm 1957 đua thuyền trải trong khuôn khổ đại hội thể dục thể thao Quân Khu Ba. Trải Hành Thiện 12 chiếc bơi ba vòng quanh hồ Ra Két ở thành phố Nam Định. Người Hành Thiện vận hành 8 trải, bộ đội chèo 4 trải do người Hành Thiện cầm lái và phách nhất, 2 người nay phải phối hợp ăn ý với nhau khi quay trở.

- Năm 1975 thêm 2 cuộc đua thuyền trải để chào mừng đất nước Việt Nam hoà bình thống nhất. Cuộc đua thứ nhất  vào giữa tháng 5 (Dương lịch) trong khuôn khổ đại hội mừng công, mừng thắng lợi của tỉnh Nam Hà. Người Hành Thiện điều hành cả 15 trải, bơi 3 vòng chừng 20 km trên 1 đoạn sông Đào ngang thành phố Nam Định. Cuộc đua thứ 2 mừng Quốc khánh (ngày 2 tháng 9). Do người Hành Thiện tổ chức. Cả 15 trải đua 3 vòng trên đoạn đầu sông Ninh Cơ gần 20 km, không bơi trong sân con mà ra sông cái, vào sông con qua cống đầu làng.

-  Năm 1978 chừng nửa tháng sau lễ hội, cuộc đua thuyền trải nặng về biểu diễn hơn tranh giải, theo yêu cầu quay phim của ngành văn hoá thông tin tỉnh Hà Nam Ninh và trung ương, chỉ có 8 trải bơi 1 vòng ở đoạn đầu sông Ninh Cơ, ra sông lớn, vào sông con qua cống đầu làng. Ban tổ chức lễ hội và các ông lái thống nhất về kỷ luật và thể lệ trước mối cuộc đua. Kỷ luật nhằm đảm bảo an toàn cuộc đua và đoàn kết xóm làng, ít thay đổi từ xưa tới nay, chủ yếu là không phơi mạng trước mũi thuyền bạn, không cài mái chèn nhau khi cản, vượt nhau, không mượn người ngoài phe/ xóm xuống trải thi đấu, trải bỏ cuộc nửa chừng phải vào sông con về sau cùng… Thể lệ cuộc đua gồm các quy định về tuyến xuất phát, lệnh xuất phát, đường đua, phao, về đích, giải thưởng tương đối ổn định từ năm 1991 tới nay và ít thay đổi so với lệ xưa.

Tuyến xuất phát là hàng cây nêu, cây tre tươi còn ngọn lá xanh, để neo buộc trải, cách nhau 2 tầm thuyền, cắm ở mép nước dọc đoạn sông con, xê dịch từ chùa tới đình (năm 2005, cắm nêu ở đoạn sông lối sau vì đang thi công kè bờ sông lối trước). Ông lái thuyền các xóm bốc thăm để lấy số nêu. Tuy gọi là ông lái nhưng phần lớn chỉ 30 đến 40 tuổi. Lệnh xuất phát xưa là tiếng nổ ống lệnh sau ba hồi ba tiếng trống cái; có năm là tiếng súng trường thay tiếng nổ ống lệnh. Đường đua dài 35 km đến 45 km bao gồm km đi về trong sông con và 3, 4 vòng ở đoạn đầu sông Ninh Cơ, (ngắn hơn đường đua xưa mấy km, nay thường bỏ phao Dũng Nghĩa ở bờ tả sông Hồng). Tốc độ trung bình trải bơi trên sông con từ 5km/h đến 7km/h, trên sông cái từ 10km/h đến 15km/h; Tốc độ lớn nhất trên sông cái khi xuôi sóng gió có thể vượt trên 18km/h. Đội thuyền 10 tay chèo lái phải có sức khoẻ dẻo dai để chèo liên tục 4 giờ đến 4,5 giờ liền không thay người (mỗi trải được thay 2 người trong mỗi cuộc đua từ năm 1995 đến năm 1999). Mỗi tay chèo phải bảo đảm yêu cầu ở vị trí mình và phối hợp tốt toàn đội.Việc tuyển chọn xếp tay chèo ở vị trí phù hợp là quan trọng để họ phát huy tối đa sở trường, giảm thiểu sở đoản. Anh phách nhất (người cầm mái phách nhất) cao quá 1,6m sẽ mỏi lưng vì phải cúi nhiều, anh mái sáu cao dưới 1,7m sẽ không bổ được mái sâu (phải kê ván dưới chân người thấp). Ngoài ta phải chú ý người thuận tay trái và tay phải khi xếp chỗ đứng. Ông lái đóng vai trò nhạc trưởng, tuỳ tình huống, ông lái có thể cho chèo nhịp đơn (bổ mái mau và sâu), không dậm chân, không hò, thuyền tăng tốc nhanh nhưng chỉ dùng khi vượt đuổi nhau vì chân chèo mau xuống sức; thường chèo nhịp đôi để giữ sức dẻo dai (bổ mái nông mái sâu) kèm cái dậm chân, và hò giữ nhịp “dô hầy, dô khoan”. Trên đường đua, các trải bắt buộc phải qua 1 số điểm xác định gọi là phao, ngoài ra các trải có thể tuỳ chọn luồng lạch mà bơi bên này, bên kia hoặc giữa dòng hay đi vòng ra miễn sao giảm thiểu sức cản và lợi dụng tối đa sức đẩy của sóng gió ngược xuôi. Chân chèo 9 người đồng phục áo may ô quần cộc (xưa đóng khố); Riêng ông lái quần áo dài và thắt lưng bỏ mối, màu tuỳ thích. Cả đội thuyền 10 người đồng phục khăn vàng hoặc đỏ; người có tang bụi không được xuống trải, trường hợp thiếu người phải tham gia cuộc đua thì người có tang phải vấn khăn xanh. Khi vận hành đội thuyền đứng so le hai bên lòng thuyền, người đứng bên này cầm chèo neo cắm man thuyền bên kia, có thể đổi tư thế đôi chút tuỳ ý mỗi người nên đỡ mỏi người. Đầu đỏ đầu vàng nhấp nhô như rồng lượn, mái chèo chụm vào xèo ra như cánh chím bay. Cổ động viên và ngươi xem chen trúc quanh điểm có phao, đứng ngối dải khắp bờ sông cái một đoạn dài đến ngàn mét và trên mấy con thuyền bập bềnh trên sóng vỗ bờ. Họ vẫy cờ, mũ nón và reo hò cổ vũ náo nhiệt khi có trải đi qua. Hấp dẫn nhất là các pha đuổi rượt nhau, 2, 3 hoặc có khi 4 trải cặp kè nhau trên đoạn sông dài, giằng co nhau mãi mà không trải nào dứt điểm vượt lên được. Người xem xa lạ có thể nhận biết các trải vượt lên tụt xuống qua tên xóm ghi ở tai tượng đuôi thuyền và số nêu trên cờ đuôi nheo cắm ở đuôi thuyền. Khi về đích bắt giải, trải phải đâm vào góc nêu theo số thứ tự ngược lúc xuất phát. Trải đậu nêu đầu phải đâm nêu cuối và ngược lại. Vì thế trên đường về trong sông con trải đi sau có thể được giải cao hơn trải đi trước, gọi là bắt đè. Xưa làng chỉ lấy 3 đến 5 giải chính (giải trong cồng) và ba giải lèo (giải ngoài cồng) cho 3 trải về cuối.

Từ năm 1991 đến nay các trải về đích đều có giải. Từ năm 1991 đến năm 1999 làng lấy giải 12 bằng giải 6 và 3 giải lèo bằng nhau cho 3 trải về cuối. Từ năm 2000 các giải thấp dần từ trên xuống dưới, từ giải nhất đến giải 15, khuyến khích tất cả các trải về đích, trải đi cuối  quá xa có thể được miễn nửa vòng cuối ngoài sông lớn. Trải phạm quy cuộc đua phải xuống hai bậc, giữ nguyên thứ bậc các giải khác. Ví dụ cuộc đua thuyền ngày 15 tháng 9 năm Ất Dậu (2005) đáng tiếc không có giải nhất mà có 2 giải ba do giải xóm chùa Ngoài về nhất nhưng phạm quy chỉ được giải ba.


Xem thêm: 

Hội thi bơi Trải ngày 12 - Lễ Hội Chùa Keo Hành Thiện 2011

Những hình ảnh ấn tượng Cuộc thi bơi Trải ngày 15 tháng 9 năm Tân Mão



 

Nguồn: Sách Hành Thiện Quê Ta
Người gửi:Vũ Quang Thành



Tin Bài khác

Liên kết

Nét tổng quan về làng Hành ThiệnGửi bài viết, tài liệuFacebook làng Hành Thiện

Đăng ký nhận tin

Thiet ke web ha noi, thiet ke logo ha noi